ضرورت آشنایی با نهجالبلاغه و راهکارهای آن تردید نهجالبلاغه، جامعترین کتاب پس از قرآن است
ضرورت آشنایی با نهجالبلاغه و راهکارهای آن
تردید نهجالبلاغه، جامعترین کتاب پس از قرآن است که میتواند راهنمای انسان در تمام ابعاد زندگی به شمار آید و هدایت بشر را در عرصههای گوناگون عهدهدار شود. نهجالبلاغه، مجموعه گرانسنگی است که به حق آن را «أخ القرآن:[1] برادر قرآن» نامیدهاند. در عظمت و شگفتی این اثر جاودانه همین بس که در توصیفش گفتهاند: «کَلامٌ فَوقَ کَلامِ المَخلوقِ وَ دونَ کَلامِ الخالِق:[2] کلامی که بالاتر از کلام بشر و پایینتر از کلام خداوند است».
اگر چه بیش از هزار سال از عمر نهجالبلاغه میگذرد، اما جای بسی تأسف است که این گنجینه ارزشمند و این میراث ماندگار، هنوز در میان شیعیان مهجور مانده و بسیاری از ما دوستان اهلبیت: جز آشنایی با نام این کتاب، بهره دیگری از آن نداریم و خود را از دُرّ و مرجانهای این اقیانوس بیکران محروم کردهایم. آمار انس و ارتباط با نهجالبلاغه در کشور ما قابل تأمل و تأسفبار است؛ به طوری که در یک جامعه آماری با طرح این پرسش که تا کنون چند بار نهجالبلاغه را به طور کامل خواندهاید، روشن شد که از شش هزار نفر، فقط حدود پنج درصد، آن هم تنها یکبار نهجالبلاغه را خواندهاند.[3] این در حالی است که جُرج جُرداق، ادیب و نویسنده مسیحی از کشور لبنان، بیش از دویست مرتبه نهجالبلاغه را خوانده و در معرفی شخصیت امیرالمؤمنین7 به دنیا، کتاب ارزشمند الإمام علی7، صوتُ العدالةِ الإِنسانیة را نوشته است. کتابی که به توصیه آیتالله العظمی بروجردی; به فارسی ترجمه شد و به جرأت میتوان آن را یکی از بهترین کتابهایی دانست که تا کنون در این زمینه تدوین شده است. جرج جرداق که خود ادیبی متبحر بوده و با ادبیات عرب آشنایی کامل داشته است، آنچنان مسحور کلمات نهجالبلاغه میشود که در پشت جلد کتابش خطاب به حضرت علی7 مینویسد: «ای علی! اگر بگویم تو از مسیح بالاتری، دینم نمیپذیرد. اگر بگویم او
میرزا علی آقای شیرازی، بزرگ مردی که مرا اولین بار با نهجالبلاغه آشنا ساخت و درک محضر او را همواره یکی از ذخایر گرانبهای عمر خود میشمارم و شب و روزی نیست که خاطرهاش در نظرم مجسم نگردد، یادی نکنم و نامی نبرم و ذکر خیری ننمایم ... نهجالبلاغه به او حال میداد و روی بال و پر خود مینشاند و در عوالمی که ما نمیتوانیم درست درک کنیم، سیر میداد. او با نهجالبلاغه میزیست، با نهجالبلاغه تنفس میکرد، روحش با این کتاب همدم بود، نبضش با این کتاب میزد و قلبش با این کتاب میتپید. جملههای این کتاب ورد زبانش بود و به آنها استشهاد مینمود. غالباً جریان کلمات نهجالبلاغه بر زبانش، با جریان سرشک از چشمانش بر محاسن سپیدش همراه بود. برای ما درگیری او با نهجالبلاغه ـ که از ما و هر چه در اطرافش بود، میبرید و غافل میشد ـ منظرهای تماشایی و لذتبخش و آموزنده بود. او نمونه عینی از سلف صالح بود ... با همه اینها من ادعا نمیکنم که او در همه دنیاهای نهجالبلاغه وارد بود و همه سرزمینهای نهجالبلاغه را فتح کرده بود.[8]
چیستی نهجالبلاغه
نهجالبلاغه در حقیقت منتخبی از «خطابهها»، «دعاها»، «وصایا»، «نامهها» و «جملههای کوتاه» مولای متقیان علی7 است که توسط سید شریف رضی; در سال 400 ق، یعنی بیش از هزار سال پیش گردآوری شده است. البته لازم به ذکر است که سخنان حضرت علی7 به هیچ وجه منحصر در این مجموعه نبوده و سید رضی تنها گزیدهای از سخنان آن حضرت را جمعآوری کرده است.
نهجالبلاغه در سه بخش کلی «خطبهها»، «نامهها» و «حکمتها» تنظیم شده است. بخش نخست که حجم زیادی از این کتاب را به خود اختصاص داده، شامل 241 خطبه است؛ خطبههایی که گاه از یک خط تجاوز نکرده و گاهی همچون «خطبه قاصِعِه» به بیش از ده صفحه هم میرسد. بخش دوم شامل 79 نامه است که خطاب به افراد مختلف و در موضوعات گوناگون به سامان یافته است؛ از نامهای کوتاه و یک خطی به فرماندهان لشکر تا نامهای بلند و عمیق به مالک اشتر. بخش سوم نیز شامل 480 حکمت یا کلمات قصار (کوتاه) است؛ جملات کوتاه و در عین حال پرمغز و بسیار جذابی که به مناسبتهای مختلف و در موضوعات متنوع، گاه در دو کلمه و گاه نزدیک به یک صفحه، توسط آن حضرت ایراد شده است.[9]
موضوع مختلف که در نهجالبلاغه بیشتر به چشم میخورد، اشاره کرده است. برخی از این موضوعات عبارتند از: «الهیات و ماوراءالطبیعه»، «سلوک و عبادت»، «حکومت و عدالت»، «اهلبیت و خلافت»، «دنیا و دنیاپرستی»، «دعا و مناجات»، «اصول اجتماع»، «اخلاق و تهذیب نفس» و ... . [10]
شیوههای آشنایی با نهجالبلاغه
الف) تهیه نهجالبلاغه
قدم نخست برای شناخت با نهجالبلاغه، تهیه یک نسخه از این کتاب ارزشمند است. متأسفانه هنوز در بسیاری از خانههای ما شیعیان یک نسخه از نهجالبلاغه وجود ندارد، در حالی که اگر این اقدام به صورت همگانی انجام شود، میتواند زمینه انس با این کتاب ارزشمند را در جامعه بیشتر فراهم کند. هدیه دادن نهجالبلاغه در مناسبتهای مختلف به یکدیگر، اهدای چند نسخه از آن به اماکن عمومی مانند مساجد، مدارس، ادارات و ... میتواند در این خصوص مؤثر باشد. تهیه نسخهای خوانا همراه با ترجمهای روان از نهجالبلاغه که از پیچیدگیهای ادبی و علمی مرسوم دور باشد؛ مانند ترجمه آیتالله العظمی ناصر مکارم شیرازی، حسین انصاریان، سید کاظم ارفع و محمد دشتی مناسبتر است.
ب) مطالعه کتابهای پیرامون نهجالبلاغه
یکی از نکاتی که انگیزه مطالعه و انس با نهجالبلاغه را در خواننده افزایش میدهد، مطالعه کتابهایی است که پیرامون نهجالبلاغه نوشته شده و خواننده را با ویژگیها و جذابیتهای این کتاب بیشتر آشنا میکند و زمینه انس با نهجالبلاغه را در او ایجاد میسازد. برای مثال کتاب سیری در نهجالبلاغه اثر استاد شهید مرتضی مطهری، کتاب در آستانه نهجالبلاغه اثر محمد حسن نادم، کتاب پرسش و پاسخهای دانشجویی پیرامون نهجالبلاغه اثر مصطفی عزیزی و دهها کتاب دیگر از این دست، حاوی مطالبی هستند که ضمن پاسخگویی به سؤالات مختلفی پیرامون نهجالبلاغه، علاقه و انس با این کتاب را در خواننده افزایش میدهند.
شود. وقتی جملات و کلمات آن حضرت به صورت غیرمستقیم و ناخودآگاه در مقابل چشمان انسان قرار بگیرد، به مرور زمان تأثیرگذار بوده و اندک اندک زمینه انس بیشتر با نهجالبلاغه را فراهم خواهد کرد. انتخاب جملات مناسب در این شیوه، از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. کوتاه بودن متن و در عین حال عمیق بودن آن، میتواند تأثیر آن را دو چندان کند. گاهی یک جمله کوتاه از نهجالبلاغه، طعم شیرین کلام امیرالمؤمنین7 را برای همیشه در ذائقه انسان ماندگار میکند.
ح) تشکیل محافل انس با نهجالبلاغه
شاید مهمترین هدف از انس با نهجالبلاغه، بهرهبرداری از معارف بلند آن باشد. از آنجا که این کتاب ارزشمند، یک کارگاه انسانسازی در جهت خودشناسی و خداشناسی است، استفاده بیشتر از معارف بلند آن مستلزم دریافت فهمی درست و توضیحات راهگشایی است که با مطالعه فردی این کتاب حاصل نخواهد شد. برای دستیابی به این مهم، شرکت در محافل انس با نهجالبلاغه و کلاسهای آموزشی مختلفی که در این خصوص وجود دارد، میتواند راهگشا باشد. شرکت در یک جلسه از جلسات و محافل انس با نهجالبلاغه یا ملاقات و گفتگو با یکی از اساتید نهجالبلاغه، ممکن است چنان جذبهای در انسان نسبت به این کتاب فراهم کند که ارتباطی همیشگی را در او رقم زند.
فوقالعادهای برخوردار است. کوتاه بودن متن و در عین حال عمیق بودن آن، میتواند تأثیر آن را دو چندان کند. گاهی یک جمله کوتاه از نهجالبلاغه، طعم شیرین کلام امیرالمؤمنین7 را برای همیشه در ذائقه انسان ماندگار میکند.
ح) تشکیل محافل انس با نهجالبلاغه
شاید مهمترین هدف از انس با نهجالبلاغه، بهرهبرداری از معارف بلند آن باشد. از آنجا که این کتاب ارزشمند، یک کارگاه انسانسازی در جهت خودشناسی و خداشناسی است، استفاده بیشتر از معارف بلند آن مستلزم دریافت فهمی درست و توضیحات راهگشایی است که با مطالعه فردی این کتاب حاصل نخواهد شد. برای دستیابی به این مهم، شرکت در محافل انس با نهجالبلاغه و کلاسهای آموزشی مختلفی که در این خصوص وجود دارد، میتواند راهگشا باشد.
[1]. سید هبةالدین حسینی شهرستانی؛ المعجزة الخالدة؛ ص12.
[2]. ابن ابیالحدید؛ شرح نهج البلاغه؛ ج1، ص24.
[3]. روزنامه جمهوری اسلامی؛ «مصاحبه با حجة الاسلام سید محمد کاظم طباطبایی، استاد حوزه و عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث»؛ شماره 11164، 06/03/1397، ص10.
[4] . جورج جرداق؛ الإمام علی7 صوت العدالة الإنسانیة؛ متن پشت جلد.
[5]. محمدمهدی علیقلی؛ نهجالبلاغه از دیدگاه مقام معظم رهبری؛ ص58 (برگرفته از بیانات مقام معظم رهبری در جمع دانشآموزان شرکت کننده در مسابقات نهجالبلاغه، 1365ش).
[6]. بیانات مقام معظم رهبری در تاریخ 13/02/1359.
http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7868
[7]. حسن حسنزاده آملی؛ انسان کامل از دیدگاه نهجالبلاغه؛ ص 5.
[8]. مرتضی مطهری؛ سیری در نهجالبلاغه؛ ص11 - 14.
