غزوه خَیْبَر از غزوات پیامبر اکرم(ص) برابر یهودیان

کشته شدن حارث برادر مرحب

چون حارث، برادر مرحب (رئیس قلعه)، با گروهی به جنگ آمد، مسمانان پراکنده شدند، اما حضرت علی (ع) ایستادگی کرد و حارث را کشت و یاران حارث به دژ گریختند و در را بستند.[۲۹] پس از آن، مرحب رجزگویان بیرون آمد.

کشته شدن مرحب

کندن دروازه خیبر توسط حضرت علی(ع) در کتاب حبیب السیر که توسط غیاث‌الدین خواندمیر در هرات در قرن دهم هجری و شانزدهم میلادی تهیه شده است.

کندن دروازه خیبر توسط حضرت علی(ع) در کتاب حبیب السیر که توسط غیاث‌الدین خواندمیر در هرات در قرن دهم هجری و شانزدهم میلادی تهیه شده است.

طبق پاره‌ای روایات، محمد بن مسلمه با اجازه پیامبر مرحب را در مبارزه تن به تن با شمشیر کشت[۳۰] یا او را به شدت زخمی کرد و حضرت علی (ع) کار او را تمام کرد. [۳۱]، اما روایات متعددی حکایت از آن دارند که حضرت علی (ع) مرحب را در مبارزه تن به تن از پای درآورد و این ضربه چنان کارساز بود که پس از آن قلعه فتح شد.[۳۲] برخی از مورخان برجسته اهل سنت، مطلب اخیر را صحیح دانسته‌اند. [۳۳]

فتح قلعه قموص

طبق روایتی دیگر، بزرگ‌ترین، شدیدترین و استوارترین قلعه خیبر، قموص بود و پیامبر پرچم فتح آن را به حضرت علی (ع) داد و علی (ع) با قتل مرحب که این قلعه به نام او نیز خوانده می‌شد، این قلعه را فتح کرد. [۳۴]

به روایت ابورافع، کنار در قلعه مردی ضربه‌ای به حضرت علی (ع) زد. سپر از دست ایشان افتاد و ناگزیر دری را که نزدیک قلعه بود، سپر خود قرار داد و پیوسته با آن جنگید تا آنکه خداوند قلعه را به دست او گشود و مژده فتح (قلعه مرحب) را برای پیامبر فرستاد. [۳۵] به روایتی، مرد یهودی مذکور همان مرحب بوده است. [۳۶]گفته شده است پس از آن، چهل یا هفتاد تن توانستند آن در را بردارند[۳۷]

فتح سرنوشت ساز خیبر به دست علی علیه السلام از فضائل و مناقب آن حضرت به شمار می‌رود که راویان بر آن اتفاق دارند. [۳۸]پس از قتل این شجاعان یهود و شماری دیگر از آنان که همگی در قلعه ناعم بودند، فتح کامل خیبر آسان شد[۳۹]

محاصره و فتح قلعه نطاة

دژ صعب بن معاذ نیز در نطاة قرار داشت و در آن آذوقه و چهارپایان و کالا و پانصد جنگجو بود. مسلمانان ده روز قلعه نطاة را در محاصره داشتند و می‌جنگیدند. وقتی آنان به ویژه بنی اسلم از گرسنگی درمانده شدند، پیامبر دعا کرد که خداوند بزرگ‌ترین دژ را که ثروتمندترین و پرمایه‌ترین قلعه‌هاست، بر آنان بگشاید. به دنبال آن، دژ صعب بن معاذ پس از دو روز جنگ شدید، صبح روز سوم به یاری خدا گشوده شد و یهودیان دژهای ناعم، نطاة و صعب بن معاذ را ترک کردند و به قلعه الزبیر که استوار و مرتفع بود، گریختند[۴۰] این قلعه نیز سه روز در محاصره بود تا آنکه مردی یهودی نزد پیامبر رفت و امان گرفت و به راهنمایی وی و پس از نبردی سخت، مسلمانان این دژ را، که آخرین دژ نطاة بود، فتح کردند. [۴۱]

آسودگی خاطر مسلمانان و تغییر اردوگاه

اهالی نطاة شجاع‌ترین یهودیان خیبر بودند و پس از فراغت از فتح این قلعه، خاطر پیامبر ازجنگ و شبیخون یهودیان آسوده شد و دستور داد اردوگاهش را از رجیع به جایگاه پیشین یعنی منزله منتقل کنند. آنگاه به سوی قلعه شِقّ که دارای چند دژ بود حرکت کرد و پس از جنگی سخت، مسلمانان ابتدا دژ سُمران و سپس دژ نزار را فتح کردند و اهالی آنجا را اسیر کردند[۴۲]

تقاضای صلح از جانب یهودیان

نزار آخرین دژ خیبر بود که در آنجا جنگ روی داد. پس از فتح آن، همه فراریان دژهای نطاة و شقّ به دژهای استوار قموص و وَطیح و سُلالِم (که در قلعه کتبیه بودند) رفتند و درها را بستند. از این رو پیامبر تصمیم گرفت از منجنیق استفاده کند. پس از چهارده روز محاصره، یهودیان به ستوه آمدند و از پیامبر تقاضای صلح کردند. کنانة بن ابی الحقیق، رئیس دژ سلالم، نیز هرچند تیرانداز ماهری بود، به یارانش گفت تیراندازی نکنند و کمی بعد وی و چند تن از یهود از طرف اهالی قلعه کتیبه (بیش از دو هزار تن از یهودیان و زنان و کودکانشان) با پیامبر طبق شروطی صلح کردند. پیامبر به آنان امان داد و آنان اموال و طلا و نقره و زره‌ها را به آن حضرت تحویل دادند. وطیح و سلالم آخرین دژهای خیبر بودند که فتح شدند.

طبق این صلح مقرر شد خون جنگجویان درون قلعه محفوظ بماند و آنان با زنان و کودکانشان سرزمین خیبر را ترک کنند و اموال و زمین‌ها و سلاح‌ها و زره‌ها و جامه‌ها را تسلیم پیامبر کنند. [۴۳]

پیدا کردن گنج‌های قلعه

همچنین پیامبر بر گنج و زیورهایی که کنانه و برادرش در قلعه کتبیه پنهان کرده بودند، دست یافت و چون آنان با سوگندهای اکید وجود این گنج را انکار کرده بودند، آنان را به دو تن از مسلمانان سپرد تا در قبال خون خویشاوندانشان قصاص کنند و به علاوه چون نقض عهد کرده بودند، پیامبر طبق قرار اموالشان را گرفت و زنان و کودکانشان را اسیر کرد. [۴۴]

مسمومیت پیامبر و یارانش با گوشت زن یهودی

گفته شده است پس از فتح خیبر به دست پیامبر، زینب دختر حارث (زن سلّام بن مِشکَم، از سران یهود) به اندیشه انتقام خون پدر، عمو و همسرش، گوشت مسمومی را به پیامبر هدیه داد. پیامبر و برخی یارانش از جمله بشر بن براء، چند لقمه‌ای از آن شام خوردند و سپس به دستور پیامبر از آن دست کشیدند. بشر همان دم (یا پس از یک سال بیماری) از آن مسمومیت مرد؛ همچنان که برخی وفات پیامبر(ص) را نیز ناشی از مسمومیت همین گوشت دانسته‌اند. [۴۵]

آمار و پیامدها

بر خلاف آنچه تصور می‌شد، یهودیان خیبر سرانجام مغلوب آن حضرت شدند. این دومین شکست یهودیان بود[۴۶] که پس از حدود یک ماه جنگ و محاصره به وقوع پیوست.[۴۷] از این رو، سال هفتم استغلاب نام گرفته است. [۴۸] در جنگ خیبر پانزده یا هجده تن از مسلمانان به شهادت رسیدند. از یهودیان نیز ۹۳ مرد کشته شدند. [۴۹]

قبور شهدا خیبر

پیروزی پیامبر و مسلمانان در خیبر، توان نظامی قریش و قبایل متحد آن را تضعیف و توان نظامی و اقتصادی مسلمانان را تقویت کرد[۵۰]

 

اشعار درباره فتح خیبر

پس از فتح خیبر، برخی شاعران، از جمله حسان بن ثابت اشعاری درباره این واقعه سرودند. [۶۶]

شعر حسان بن ثابت درباره علی (ع) در خیبر:

و كان علىّ أرمد العين يبتغى دواء فلمّا لم يحسّ مداويا
شفاه رسول اللّه منه بتفلة فبورك مرقيّا و بورك راقيا
و قال سأعطى الرّاية اليوم صارما كميّا محبّا للإله مواليا
يحبّ إلهى و الإله يحبّه به يفتح اللّه الحصون الأوابيا
فاصفى بِها دون البرية لها علياً وَ سمَّاهُ الوزِيرَ المؤَاخيا

مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ص۷۰

ترجمه شعر
و علی (ع) گرفتار چشم‌درد بود و دنبال دارویی برای بهبودی آن می‌گشت و به چیزی دسترسی پیدا نكرد. تا اینكه رسول خدا(ص) او را به وسیله آب دهان خویش شفا داد. پس فرخنده باد آن كه بهبودی یافت و خجسته باد آن كه بهبودی داد. و فرمود: امروز پرچم را خواهم داد به مرد دلاور و شجاعی كه دوستدار خدا است. خدای مرا دوست دارد و خدا نیز او را دوست دارد و به دست او خداوند قلعه‌های بسیار محكم را بگشاید. و برای این كار از میان همه مردمان علی (ع) را برگزید و او را وزیر و برادر خویش نامید.

مفید، الارشاد، ترجمه رسولی محلاتی، ج۱، ص۵۷.

پانویس

  1. پرش به بالا↑ بلادی، ص ۱۷۰-۱۷۱؛ حافظ وهبه، ص ۲۱؛ حربی، ص ۴۱۳.
  2. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۴۴۱-۴۴۲؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۲۰۱، ۲۲۵؛ بلاذری، ۱۹۹۶-۲۰۰، ج ۱، ص ۴۰۹؛ نیز: صلاح تجانی، ص ۵۶-۵۷، ۹۲؛
  3. پرش به بالا↑ صلاح تجانی، ص ۹۳-۹۴؛ وات، ص ۲۱۲
  4. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۵۲۶-۵۶۳؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۲۸۶-۲۸۸
  5. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۵۶۶-۵۶۸؛ ابن هشام، ج ۴، ص ۲۶۶-۲۶۷؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۹۲؛ وات، ص ۲۱۲، ۲۱۳
  6. پرش به بالا↑ وات ص ۲۱۶-۲۱۸
  7. پرش به بالا↑ . ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲، ۳۵۵؛ ابن حبیب، ص ۱۱۵
  8. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۳۶-۶۳۷؛ برخی منابع اشخاص دیگری را نام برده‌اند؛ از جمله: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲: نمیله بن عبدالله لیثی؛ ابن حبیب، ص ۱۲۷: ابورهم غفاری کلثوم بن حصین
  9. پرش به بالا↑ ابن هشام، همانجا؛ قس واقدی، ج ۲، ص ۶۴۹؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۶؛ عاملی، ج ۱۷، ص ۱۵۳-۱۵۴
  10. پرش به بالا↑ ابن اثیر، ج ۳، ص ۴۵
  11. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۹
  12. پرش به بالا↑ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۹۰
  13. پرش به بالا↑ بلاذری، ص ۲۸
  14. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۵-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷
  15. پرش به بالا↑ واقدی ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۵
  16. پرش به بالا↑ همان، ج، ۲، ص ۶۳۴، ۶۴۰
  17. پرش به بالا↑ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶
  18. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۳۴، ۶۳۷، ۶۴۰-۶۴۱، ۷۰۱-۷۰۳
  19. پرش به بالا↑ واقدی، ج، ۲، ص ۶۳۹-۶۴۰؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴
  20. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۴۰-۶۴۲
  21. پرش به بالا↑ همان ج ۲، ص ۶۵۰؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴
  22. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۰-۶۵۲
  23. پرش به بالا↑ همان، ج ۲، ص ۶۳۷-۶۳۸
  24. پرش به بالا↑ همان، ج ۲، ص ۶۳۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۳-۳۴۴؛ بکری، ج۲، ص۵۲۲
  25. پرش به بالا↑ ابن ابی شیبه، ج ۸، ص ۵۲۶
  26. پرش به بالا↑ واقدی، ج۲، ص۶۴۳-۶۴۵؛ قس عاملی، ج ۱۷، ص۱۳۹-۱۴۱
  27. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۴۴-۶۴۸
  28. پرش به بالا↑ همان، چ ۲، ص۶۴۸-۶۴۹، ۶۵۲-۶۵۴؛ ابن هشام، ج ۳، ص۳۴۹؛ بلاذریف ج ۲، ص۸۶، ۹۲-۹۳؛ ابن حزم، ص۲۱۳
  29. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴
  30. پرش به بالا↑ . ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۸؛ خلیفه بن خیاط، ص ۳۸
  31. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۵-۶۵۶
  32. پرش به بالا↑ احمد بن حنبل، ج ۴، ص ۵۲؛ مسلم بن حجاج، ج ۵، ص ۱۹۴-۱۹۵؛ طبری، تاریخ، ج ۳، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲۶-۱۲۷؛ صالحی شامی، ج ۵، ص ۱۲۶-۱۲۷
  33. پرش به بالا↑ نور الدین حلبی، ج ۳، ص ۵۵
  34. پرش به بالا↑ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶؛ بکری، ج ۲، ص ۵۲۲
  35. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۵؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۹-۳۵۰؛ مقدسی، ص ۸۳
  36. پرش به بالا↑ مقریزی، ج ۱، ص ۳۱۰
  37. پرش به بالا↑ . مفید، ج ۲، ص ۱۲۸-۱۲۹؛ بیهقی، ج ۴، ص ۲۱۲؛ ابن شهر آشوب، ج ۲، ص ۷۸، ۱۲۵-۱۲۸؛ عاملی، ج ۱۸، ص ۷-۲۷
  38. پرش به بالا↑ ابن بابویه، ج ۲، ص ۳۶۹؛ مفید، ج ۱، ص ۱۲۴؛ عاملی، ج ۱۸، ص ۲۹-۳۴
  39. پرش به بالا↑ . واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۵۷-۶۵۸
  40. پرش به بالا↑ همان، ج ۲، ص ۶۶۲؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۵-۳۴۶
  41. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۶۶-۶۶۷
  42. پرش به بالا↑ . همان، ج ۲، ص ۶۴۸، ۶۶۸
  43. پرش به بالا↑ همان، ج ۲، ص ۶۶۹-۶۷۱؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۷، ۳۵۱-۳۵۲؛ بلاذری، ج ۱، ص ۴۲۱
  44. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۱-۶۷۳؛ قس ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۱؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۴
  45. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۷-۶۷۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۲-۳۵۳؛ بلاذری، ج ۱، ص ۶۳۹؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶-۵۷
  46. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۶
  47. پرش به بالا↑ بلاذری، ص ۲۳، قس ص ۲۶: بیست تا سی شب؛ مفید، ج ۱، ص ۱۲۵: بیست شب و اندی
  48. پرش به بالا↑ مسعودی، ص ۲۵۶
  49. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۷۰۰؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷-۳۵۸؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷
  50. پرش به بالا↑ . صلاح تجانی، ص ۶۰-۶۱، ۹۴
  51. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۰-۶۸۲، ۶۹۰، ۶۹۳-۶۹۶؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۳، ۳۶۵-۳۶۶؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷-۱۰۸؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۷
  52. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۰-۶۷۱؛ ابن فراء، ص ۲۰۰-۲۰۱؛ سهمودی، ج ۴، ص ۱۲۰۹-۱۲۱۰؛ صالحی شامی، ج ۵، ص ۱۴۳
  53. پرش به بالا↑ . صنعانی، ج ۵، ص ۳۷۲؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴
  54. پرش به بالا↑ ج ۲، ص ۶۸۴
  55. پرش به بالا↑ ابویوسف، ص ۲۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۹؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴؛ قس ابن آدم، ص ۳۷-۳۹؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۸-۱۹۰؛ بلاذری، ص ۲۶-۲۸؛ درباره نحوه تقسیم سهام و طوایف مسلمانان و سرپرستان آن‌ها: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴-۳۶۵؛ بلاذری، ج ۲، ص ۶۸۹-۶۹۰؛ درباره رفتار ابوبکر، عمر و عثمان درباره حق وراث سهام غنایم: واقدی، ج ۲، ص ۶۹۷-۶۹۹
  56. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۳؛ قس عاملی، ج ۱۸، ص ۹۵-۹۸
  57. پرش به بالا↑ . واقدی، ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۶-۳۵۷
  58. پرش به بالا↑ ابویوسف، ص ۵۰-۵۱؛ صنعانی، ج ۸، ص ۹۹؛ ابن هشام، ج ۲، ص۳۳۷؛ ابوعبید، ص ۹۷-۹۸؛ ابن زنجویه، ج ۳، ص ۱۰۶۶-۱۰۶۸
  59. پرش به بالا↑ امتاع الاسماع، ج۱، ص۳۲۵.
  60. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۳-۶۷۵؛ ۷۰۷-۷۰۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۴
  61. پرش به بالا↑ واقدی، ج۲، ص۶۸۴؛ صنعانی، ج۵، ص۳۷۲؛ بلاذری، ج۱، ص۲۵۴
  62. پرش به بالا↑ احزاب:۲۷.
  63. پرش به بالا↑ ابن ابی شیبه، ج۸، ص۵۱۹؛ طبری، جامع، ذیل همین آیات.
  64. پرش به بالا↑ ابویوسف، ص ۸۹، واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۹۵-۶۹۹یوسف، ص ۸۹، واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۹۵-۶۹۹، ۷۱۶-۷۲۱؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۷۱-۳۷۲؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۶
  65. پرش به بالا↑ جوادعلی، ج ۶، ص ۵۲۵
  66. پرش به بالا↑ واقدی، ج ۲، ص ۷۰۱؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۵-۳۵۶

منابع

  • محمدابراهیم آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، چاپ ابوالقاسم گرجی، تهران، ۱۳۶۶ش
  • ابن آدم، کتاب الخراج، چاپ احمد محمد شاکر، قاهره [بی‌تا]
  • ابن ابی شیبه، المصنف فی الاحادیث والآثار، چاپ سعید لحام، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
  • ابن اثیر، علی بن محمد بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، تحقیق علی محمد معوض وعادل أحمد عبد الموجود،بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
  • ابن بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش
  • ابن حائک، صفة جزیرة العرب، چاپ محمد بن علی اکوع، بغداد ۱۹۸۹
  • ابن حبیب، کتاب المحبر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دکن ۱۳۶۱/۱۹۴۲، چاپ افست بیروت [بی تا]
  • ابن حزم، جمهرة انساب العرب، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
  • ابن خرداذبه
  • ابن زنجویه، کتاب الاموال، چاپ شاکر ذیب فیاض، ریاض ۱۴۰۶/۱۹۸۶
  • ابن سعد (بیروت)
  • ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، نجف ۱۹۵۶
  • ابن فراء، الاحکام السلطانیة، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳
  • ابن هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶
  • ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیه
  • قاسم بین سلام ابوعبید، کتاب الاموال، چاپ محمد خلیل هراس،بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸
  • یعقوب بن ابراهیم ابویوسف، کتاب الخراج، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹
  • احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، دار صادر [بی تا]
  • عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
  • عاتق بلادی، معجم المعالم الجغرافیة فی السیرة لنبویة، مکه ۱۴۰۲/۱۹۸۲
  • همو، معجم معالم الحجازُ مکه ۱۳۹۸-۱۴۰۲/۱۹۷۸-۱۹۸۲
  • احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، چاپ محمد فردوس عظمُ دمشق ۱۹۶۶-۲۰۰
  • همو، کتاب فتوح البلدان، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۶۶، چاپ افست فرانکفورت ۱۴۱۳/۱۹۹۲
  • احمد بن حسین بیهقی، دلائل النبوة، چاپ عبدالمعطی قلعجی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵
  • جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت ۱۹۷۶-۱۹۷۸
  • محمد بن موسی حازمی همدانی، الاماکن او ما اتفق لفظه و افترق مسماه من الامکنة، چاپ حمد جاسر، ریاض [بی تا]
  • حافظ وهبه، جزیرة العرب فی القرن العشرین، [قاهره ۱۳۷۵/۱۹۵۶]
  • ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱
  • خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، چاپ مصطفی نجیب فواز و حکمت کشلی فواز، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵
  • سلام شافعی محمود، حصون خیبر فی الجاهلیة و عصر الرسول (صلی الله علیه و سلم) اسکندریه [؟۱۴۰۹/۱۹۸۹]
  • علی بن عبدالله سهمودی، وفاء الوفاء باخبار‌ دار المصطفی، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴
  • محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
  • صلاح تجانی، «الترتیبات المالیة فی تاریخ غزوة خیبر: بواعثها و نتائجها»، مجلة المورخ العربی، ج۱، ش۵ (مارس ۱۹۹۷)